Die waarde van Bybelse gebruike en gewoontes vir verantwoordelike Skrifuitleg
deur prof. GDS Smit
Die vraag na die betekenis van die Bybel lê aan die hart van alle Skrifuitleg. Die Bybel is nie in ’n vakuum gegee nie, maar binne konkrete historiese, geografiese en kulturele kontekste. God se openbaring het gekom op spesifieke plekke, tye en aan bepaalde mense. Daarom kan die moderne leser nie die teks reg verstaan sonder ’n poging tot historiese en kulturele inlewing nie. Hierdie beginsel is ’n hermeneutiese noodsaaklikheid.
Die taalprobleem, wat dikwels as die grootste hindernis beskou word, is in ’n groot mate aangespreek deur deeglike vertaalwerk in Bybelvertalings. Tog bly daar ’n tweede, meer subtiele uitdaging oor, naamlik die vorming van ’n historiese verbeelding. Die leser moet nie net die woorde verstaan nie, maar ook dit waarna die woorde verwys. Dit vereis ’n “gevoel” vir die wêreld van die teks; ’n vermoë om jouself in te dink in die sosiale ruimtes van die Bybelse tyd, in huise, op markte en in landelike omgewings. Sonder hierdie verbeeldingsvermoë word die teks maklik vervlak en verkeerd toegepas.
Die kontinuïteit van lewenswyses in die Nabye Ooste help die moderne navorser in hierdie verband. Vir eeue het sekere gebruike en strukture, selfs oor kultuurgrense heen, relatief stabiel gebly, wat beteken dat die geskiedenis, argeologie en literêre bronne saam ’n betroubare prentjie vorm van die antieke wêreld. Selfs alledaagse artefakte, insluitend wat mense weggegooi het, bied insig in hul leefwêreld. Hierdie gegewens stel die eksegeet in staat om nie net die teks te lees nie, maar ook die wêreld agter die teks te rekonstrueer.
Die kulturele verskeidenheid van die sogenaamde Vrugbare Halfmaan onderstreep egter dat daar nie ’n eenvormige “Bybelse kultuur” bestaan het nie. Sosiale klas, geografie, seisoene en politieke omstandighede het die daaglikse lewe beïnvloed. Die lewe van ’n nomadiese herder het radikaal verskil van dié van ’n stedelike handelaar, en die ervaring van ’n volk onder Assiriese oorheersing het nie ooreengestem met dié onder Romeinse bewind nie. Hierdie onderskeid waarsku teen veralgemenings en noodsaak ’n meer gedifferensieerde benadering tot kultuurhistoriese interpretasie.
Verder toon historiese gegewens dat die antieke wêreld nie primitief in die moderne sin was nie. Daar was tegnologiese vaardighede, mediese kennis en ekonomiese aktiwiteite wat verrassend ontwikkeld was. Die gebruik van kleurstowwe, die bestaan van spesialisdokters en die praktyk van handel en kontraktering dui op ’n komplekse samelewing. Hierdie insigte korrigeer romantiese of simplistiese voorstellings van die Bybelse wêreld en help die leser om die teks met groter erns te benader.
Die teologiese implikasie hiervan is dat verkeerde verstaan van kulturele gebruike dikwels lei tot verkeerde uitleg van die Skrif. ’n Klassieke voorbeeld hiervan is Matteus 19:24, waar Jesus sê dat dit makliker is vir ’n kameel om deur die oog van ’n naald te gaan as vir ’n ryk mens om in die koninkryk van God in te gaan. Die gewilde verklaring van ’n sogenaamde “naald-oog poort” in Jerusalem hou nie stand teen historiese en argeologiese ondersoek nie. Die beeldspraak is hiperbolies van aard en dien om ’n onmoontlikheid te beklemtoon. Soos elders in die evangelies gebruik Jesus doelbewuste oordrywing om die punt duidelik te maak. Hierdie interpretasie sluit aan by die getuienis van vroeë kerkvaders soos Klemens van Aleksandrië, wat die uitspraak figuurlik verstaan het. Die kontras tussen die grootste dier in die alledaagse lewe, die kameel, en die kleinste opening, die oog van ’n naald, beklemtoon die radikale aard van Jesus se uitspraak. Die punt is nie ’n geografiese verwysing nie, maar ’n teologiese waarskuwing. Rykdom, indien verkeerd gebruik, kan ’n struikelblok word wat die mens van God vervreem.
Die gevolgtrekking is dat ’n regte verstaan van die Skrif nie net taalkundige vaardigheid vereis nie, maar ook kulturele sensitiwiteit. Die gebruike en gewoontes van die Bybelse wêreld is integraal tot die betekenis van die teks. Wanneer hierdie dimensie verwaarloos word, ontstaan misverstande wat oor eeue kan voortleef.
Terselfdertyd bring hierdie studie ’n tweede besef na vore, naamlik die tydloosheid van sekere waarhede. Te midde van kulturele verskille bly die menslike ervaring merkwaardig konstant. Daarom kan die woorde van Prediker steeds geld: “Wat gewees het, sal weer wees, en wat gebeur het, sal weer gebeur; daar is niks nuuts onder die son nie” (Pred. 1:9). Hierdie spanning tussen historiese afstand en teologiese kontinuïteit vorm die ruimte waarin verantwoordelike Skrifuitleg plaasvind.